به گزارش خبرنگار مهر، نشست نخستین کنگره بین المللی مقابله با آپارتاید علمی با موضوع دیپلماسی علم و فناوری و سازوکارهای مقابله با اپارتاید علمی صبح دوشنبه ۱۶ شهریور ۱۴۰۵ برگزار شد.
غلامرضا فرنوش، دانشیار مرکز تحقیقات بیوتکنولوژی کاربردی دانشگاه علوم پزشکی بقیهالله و دانشگاه تهران، با اشاره به مفهوم «دیپلماسی علم و فناوری» و مقابله با تبعیض، تحریم و ترور، گفت: این روزها بیش از گذشته با سه واژه یا اصطلاح «تبعیض، تحریم و ترور» مواجه هستیم؛ اگرچه تبعیض و تحریم را سالها داشتهایم، اما در دوره اخیر ترور و بمباران نیز شدت گرفته است و مجموع این موارد را میتوان «تروریسم علمی» و «نسلکشی علمی» اطلاق کرد.
دبیر کنگره آپارتاید علمی با اشاره به مفهوم آپارتاید گفت: واژه آپارتاید از پنج مؤلفه تشکیل شده است؛ تفکیک نژادی، سلب حقوق اساسی، اعمال خشونتبار، بردهداری و سرکوب. وقتی این موارد در حوزه علم اتفاق میافتد، اصطلاحی وجود دارد که تقریباً طی هفت، هشت یا ۱۰ سال اخیر مصطلح شده و خاستگاه آن ایران است.
وی افزود: در دانشگاه علوم پزشکی بقیهالله آمدیم برای «آپارتاید علمی» تعریفی ارائه کردیم و گفتیم اگر علم در حوزه نژادی و قومی تبعیض قائل شود، یا تبعیض جنسیتی رخ دهد، همان اتفاقی که متأسفانه امروز تفکر داعشی و طالبانگرایی ایجاد میکند، یا تبعیض جغرافیایی و سیاسی و همچنین اعمال خشونتبار رخ دهد، میتوان از آن بهعنوان مصادیق آپارتاید علمی یاد کرد.
فرنوش ادامه داد: از آتش زدن کتابخانهها که سالها قبل، حتی از پیش از میلاد مسیح و در جریان حمله مغولها وجود داشته، تا آتش زدن کتابخانهها در سوریه و عراق و کشتن دانشمندان، که فقط محصول ایران نیست، و در نهایت استثمار، مجموع این موارد زمانی که در حوزه علم اتفاق میافتند، «آپارتاید علمی» محسوب میشوند.
وی یکی از مصادیق آپارتاید علمی را محدودیت دسترسی به منابع علمی دانست و گفت: دسترسی ما به منابع علمی به این راحتی نیست و تحریمها مانع هستند. برای مثال، زمانی که میخواهیم مجلهای را ایندکس کنیم، با محدودیتهایی مواجه هستیم.
دبیر کنگره آپارتاید علمی با اشاره به خاستگاه این مفهوم در ایران افزود: آقای ابوالقاسمی در دانشگاه نیز این موضوع را مطرح کردند و خاستگاه این موضوع و برگزاری کنگره از همینجا شکل گرفت.
وی تصریح کرد: حتی برای ایندکس کردن مجلات نیز با تحریمها مواجه هستیم و جدیداً تحریمهایی که ترامپ به دنبال آن است، این وضعیت را بسیار تشدید کرده است. البته تحریم مقالات بسیار زودتر از این موضوع وجود داشته است.
فرنوش ادامه داد: انتشارات اشپرینگر نیز به این موضوع پرداخته و متأسفانه تعدادی از این مجلات میگویند بر اساس قوانین اوفک آمریکا نمیتوانیم مقاله شما را بررسی و منتشر کنیم.
وی از دیگر مصادیق این وضعیت به محدودیت همکاریهای علمی، فرصتهای مطالعاتی، اعزام دانشجو، آزمونهای زبان که به گفته وی این محدودیتها نیز بسیار تشدید شده است، تحریم دانشگاهها، بازداشت و ترور دانشمندان و همچنین بمباران زیرساختهای علمی، آموزشی و تحقیقاتی و حتی مدارس اشاره کرد.
دبیر کنگره آپارتاید علمی در ادامه با اشاره به مجله «لنست» اظهار کرد: مستحضرید که مجله لنست معتبرترین مجله حوزه علوم پزشکی و بعد از مجله نیچر، از معتبرترین مجلات است.
وی افزود: در قالب یک کامنت، مقالهای منتشر شد که هرچه توهین بود، به جامعه علمی، پزشکان، مردم و مسئولان انجام داد. موضوع مقاله نیز درباره مرحومه مهسا امینی بود. این موضوع یک کیس پزشکی بود، اما در آن مطالبی مطرح شده بود مبنی بر اینکه پزشکان بیماران را مسموم میکنند و مشکلاتی را برای آنها در زندان ایجاد میکنند و به مسئولان کشور نیز مطالبی نسبت داده شده بود.
فرنوش گفت: جالب است که در پایان این مطلب، از مولوی نوشته شده بود. استنباط من این است که متأسفانه فکر میکنم یک ایرانی آن را نوشته، فقط به اسم آقای «ریچارد» و رفرنسهای آن نیز به افرادی مانند خانم محمدی، خانم کاظمی و ستار بهشتی ارجاع داده شده بود.
وی ادامه داد: ما دقیقاً دو ماه مقالهای را برای مجله لنست ارسال کردیم. مقاله مراحل مختلف داوری را طی کرد و پس از دو ماه، فقط گفتند متأسفیم و امکان انتشار این مقاله و پاسخ شما را نداریم.
دبیر کنگره آپارتاید علمی افزود: یعنی بهراحتی چند مورد دروغ را در این کامنت مطرح کردند و کسی بهعنوان سردبیر مجله علوم پزشکی، پاسخ ما را منتشر نکرد. این خودش یک مصداق آپارتاید علمی است.
فرنوش در ادامه به مورد دیگری اشاره کرد و گفت: درباره صفحه آقای مهرز، یکی از همکاران پزشک ما در بقیهالله، این موضوع را تحت عنوان ایشان مصطلح کردند. ایشان یک «لتر تو ادیتور» برای یک مجله آمریکایی Q۱ نوشتند و مقاله اکسپت شد.
وی ادامه داد: اما یک ماه بعد، بدون هیچ توضیح و دلیلی، مقاله را «ریجکت» کردند و دقیقاً این اتفاق مصادف شد با همان روزی که نتانیاهو آن «پیجر طلایی» را به ترامپ داد.
فرنوش همچنین از «ترور علمی» سخن گفت و اظهار کرد: فقط تئوری فیزیکی نیست؛ چیزی است که اکنون در آمریکا و دانشگاههای آمریکا نیز سراغ داریم.
وی با اشاره به نامگذاری روز جهانی علم گفت: یونسکو در نوامبر سال ۲۰۰۱، روز علم را با عنوان «علم در خدمت صلح و توسعه» قرار داد. سؤال این است که آیا واقعاً علم اکنون در دنیا در خدمت صلح و توسعه است.
دبیر کنگره آپارتاید علمی افزود: مرکز اخلاق در نشر بهوضوح اشاره میکند که تصمیمات ویراستاری نباید تحت تأثیر منشأ یا کشور صاحب مقاله، از جمله ملیت، قومیت و عقاید باشد.
وی ادامه داد: ما برای اینکه اجماعسازی ملی و بینالمللی برای مقابله با این آپارتاید داشته باشیم، در ابتدا بیشتر از عنوان «آپارتاید علمی» استفاده میکردیم، اما در این جنگ ۱۲ روزه، خروجی ما از این کنگره این بود که راهکارهای مقابله را بشناسیم و ظرفیتهای علمی و همین دیپلماسی علمی را توسعه دهیم.
دبیر کنگره آپارتاید علمی اظهار کرد: محورهای این کنگره چهار محور است که امروز بحث دیپلماسی علم و فناوری یکی از مهمترین محورهایی است که درباره آن گفتوگو میکنیم.
فرنوش تأکید کرد: سمت و سوی ما فقط این نیست که بگوییم این اتفاقات افتاده است؛ بلکه باید ببینیم برای تقویت جایگاه علمی چه کاری میتوانیم انجام دهیم و چگونه میتوانیم به مرجعیت علمی برسیم.
وی ارتقای رتبهها، افزایش همکاریهای بینالمللی و حتی ایجاد یک ناشر بینالمللی را از جمله موضوعات قابل بررسی دانست و گفت: شاید نیاز باشد ما یک پابلیشر بینالمللی داشته باشیم.
دبیر کنگره آپارتاید علمی درباره زمان برگزاری این رویداد گفت: قرار بود این کنگره را ۲۹ و ۳۰ اردیبهشت برگزار کنیم، اما با جنگ ۱۲ روزه عملاً برگزاری آن به تعویق افتاد.
وی افزود: چون شرایط هنوز تثبیت نشده است، تاریخ جدیدی برای برگزاری کنگره تعیین نکردهایم، ولی امیدواریم تا پایان سال بتوانیم این کنگره را در خدمت استادان ملی و بینالمللی برگزار کنیم.
فرنوش گفت: این کنگره یک رویداد دو روزه خواهد بود و شامل پنلهای علمی، پذیرش مقاله، امتیاز بازآموزی، رویداد ایده و کارگاه است. همچنین یک جشنواره فرهنگی و هنری نیز خواهیم داشت که رسانهها میتوانند در برگزاری آن به ما کمک کنند.
وی با اشاره به اقدامات انجامشده برای برگزاری این کنگره اظهار کرد: بیش از ۱۲ برنامه و ۶۰ مورد اقدام داشتهایم و پنج برنامه زنده تلویزیونی نیز برگزار شده است. همچنین بیش از ۱۰۰ مقاله دریافت شده و در حال نگارش کتابی با عنوان «آپارتاید علمی» هستیم.
فرنوش افزود: با افتخار میتوانیم بگوییم که در مجموعه دانشگاه علوم پزشکی بقیهالله، بیش از ۴۰ مقاله در زمینه تحریمهای علمی و حمایتهای علمی و همچنین موضوع بمباران زیرساختها در مجلات ملی و بینالمللی که ممکن است نمایههای اسکوپوس و ISI داشته باشند، منتشر کردهایم و کتابچه آن نیز انشاءالله بهزودی منتشر خواهد شد.
وی با اشاره به موضوعاتی که در نشستهای علمی مطرح شده است، گفت: آپارتاید علمی یک اثر لوکال ندارد، بلکه یک اثر گلوبال دارد. مانند اینکه شما در یک کشتی نشسته باشید؛ اگر بخواهید موضوع را تحلیل کنید، وقتی علم آسیب میبیند، منطقه آسیب میبیند و در نهایت قاره و دنیا نیز آسیب میبیند.
فرنوش همچنین به موضوع هوش مصنوعی اشاره کرد و گفت: در موضوع هوش مصنوعی نیز باید توجه داشته باشیم که اگر جستوجو کنیم، اصلاً منابع ایرانی را در برخی حوزهها نمیبینیم.
وی پیشنهاد جذب دانشجوی بینالمللی و تقویت حضور علمی ایران در عرصه جهانی را از دیگر موضوعات مطرحشده دانست و افزود: در دانشگاه قم یکی از استادان این موضوع را ارائه کرد و خودش درباره علوم انسانی نوشته بود که متأسفانه بیشترین نقش ایران در مرجعیت علمی در این حوزه است.
دبیر کنگره آپارتاید علمی تأکید کرد: باید همکاریهای بینالمللی را تشدید کنیم و با توجه به شرایط فعلی و افزایش استفاده از هوش مصنوعی، این موضوع را باید جدی بگیریم.
فرنوش با اشاره به برگزاری کنگرههای مختلف در سالهای گذشته گفت: دانشگاه با افتخار طی این چند سال چندین کنگره ملی و بینالمللی برگزار کرده است؛ از جمله کنگره پژوهش و فناوری دانشگاه علوم پزشکی در سال ۱۴۰۲ و کنگره «در آموختهها» که در سال ۱۴۰۳ در دانشگاه ایران برگزار شد.
وی در پایان خاطرنشان کرد: تلاش ما این است که مطالب هم در قالب مقاله ارائه شود و هم یک بانک اطلاعاتی از استادان داشته باشیم تا اطلاعرسانی به استادان و محققان انجام شود. همچنین ثبتنام در کنگره، جذب مصادیق و مستندات و دریافت ایدهها از دیگر اقدامات موردنظر است.دانش با ترور خاموش نمیشود.
انجمنهای علمی در جریان جنگ، بدون دخالت دولت بهصورت مستقل فعال شدند
عضو هیأت علمی دانشگاه تهران با اشاره به واکنشهای انجمنها و اتحادیههای علمی کشور در جریان جنگهای ۱۲ و ۳۹ روزه، گفت: انجمنهای علمی و اتحادیهها در این دوره بهصورت خودجوش و بدون هیچگونه درخواست یا مداخلهای از سوی وزارت علوم، اقدامات گستردهای برای واکنش به شرایط کشور و آثار تحریمها و حملات انجام دادند.
نبوی در ادامه این نشست اظهار کرد: در جریان جنگ ۱۲ روزه، پنج اتحادیه و ۳۲ انجمن علمی، در مجموع ۳۷ مجموعه، واکنشهایی را در سطح بینالمللی نشان دادند. همچنین در جریان جنگ ۳۹ روزه، ۶ اتحادیه و ۳۹ واحد علمی در کنار تعطیلی دانشگاهها، شرایط خاص سیاسی و امنیتی کشور و تحولات بینالمللی، مواضع و واکنشهای خود را اعلام کردند.
وی افزود: این واکنشها از صدور بیانیه و نامهنگاری با مجامع علمی گرفته تا انجام مصاحبه و اقدامات متنوع دیگر را شامل میشد و نکته مهم این است که تمامی این اقدامات بهصورت خودجوش انجام شد. هیچ تماسی از سوی هیچ بخشی از وزارت علوم با اتحادیهها و انجمنها صورت نگرفت که به آنها اعلام شود چنین اقداماتی را انجام دهند؛ بلکه خود انجمنها و اتحادیهها براساس تشخیص و مسئولیت علمی و اجتماعی خود وارد عمل شدند.
نبوی با اشاره به نتایج این اقدامات گفت: بهعنوان نمونه، در پی نامهنگاریها و اعلام موضع اتحادیه علوم اجتماعی ایران و انجمن جامعهشناسی ایران، عضویت انجمن جامعهشناسی اسرائیل در انجمن بینالمللی جامعهشناسی به حالت تعلیق درآمد. این اقدام در پی نامهای مستدل، منطقی و محکم از سوی این دو مجموعه صورت گرفت.
وی ادامه داد: نمونه دیگر، فدراسیون بینالمللی مددکاری اجتماعی است که مقر آن در ژنو قرار دارد و هیچیک از اعضای هیأترئیسه آن ایرانی نیستند. در پی دو مجموعه نامهنگاری گسترده از سوی انجمنهای مدنی و اجتماعی ایران، این فدراسیون ظرف کمتر از ۲۴ ساعت موضع رسمی خود را در سایت رسمیاش منتشر و حملات اسرائیل را محکوم کرد.
عضو هیأت علمی دانشگاه تهران افزود: همچنین انجمن جامعهشناسی بینالمللی نیز حمله به آکادمیها و دانشگاههای ایران را بهصراحت محکوم کرد.
وی با اشاره به اقدامات انجامشده از سوی انجمنهای علمی در تعامل با سازمانهای بینالمللی اظهار کرد: نامهای محکم، مستدل و متین از سوی انجمن علمی سازمان ملل متحد تهیه و با همکاری وزارت امور خارجه برای بخشهای مختلف سازمان ملل ارسال شد که در مباحث و مفاهیم حقوقی با واکنش مثبتی مواجه شد.
نبوی گفت: در حال حاضر نیز یکسری همکاریهای علمی میان انجمنها و اتحادیههای معتبر کشور با مجامع علمی خارجی، از جمله مجامع اروپایی و آمریکایی، وجود دارد که برای مقابله با آثار پدیده ناپسند «آپارتاید علمی» ظرفیت مهمی محسوب میشود؛ موضوعی که دکتر فرنوش نیز بهدرستی بر آن تأکید کرد و همکاران ایشان، از جمله دکتر مجیدی و دکتر نوری، نکات مهمی را درباره آن مطرح کردند.
وی با تأکید بر ظرفیت بالای انجمنها و اتحادیههای علمی برای مقابله با آثار آپارتاید علمی تصریح کرد: یکی از بهترین ظرفیتها در این زمینه، اتحادیهها و انجمنهای علمی هستند؛ چراکه این مجموعهها از دولت مستقلاند و شخصیت علمی و مدنی مستقلی دارند و میتوانند در مدیریت آثار منفی چنین پدیده ناپسندی کمک زیادی کنند.
نبوی با اشاره به دو پیشنیاز اساسی برای استفاده از این ظرفیت گفت: این مسئله نیازمند دو پیشنیاز است که باید بهسرعت مورد توجه قرار گیرد؛ نخست بحث اعتماد است. انجمنها به واسطه شخصیت مستقل علمی و مدنی خود میتوانند در مدیریت بخشی از مشکلات و کاهش آثار منفی آنها نقشآفرینی کنند، اما این امر نیازمند اعتماد به انجمنهای علمی است.
وی افزود: آنچه رهبر شهید از آن با عنوان «آتش به اختیار» یاد میکرد، در طول این دو جنگ توسط انجمنهای علمی بهنوعی محقق شد؛ یعنی به جای عربدهکشی، هیاهو و شلوغکاری، بدون سر و صدا کار علمی خود را انجام دادند و بهدرستی نیز نتیجه گرفتند.
عضو هیأت علمی دانشگاه تهران، دومین پیشنیاز را رفع موانع داخلی دانست و اظهار کرد: از همکاران خود و استادان دانشگاه درخواست میکنم از حیثیت آکادمی و استقلال انجمنهای علمی در برابر اظهارات و اقدامات نسنجیده و نیز مواردی که با عنوان مقابله با نفوذ مطرح میشود، حمایت کنند؛ چراکه ایجاد محدودیت در این زمینه، فعالیت مستقلانه انجمنهای علمی را با مشکل مواجه میکند.
وی ادامه داد: اگر انجمنها برای هر اقدامی که قرار است در تعامل با خارج از کشور انجام دهند، مجبور باشند از نهادهایی که مشخص نیست تا چه اندازه تخصص دارند اجازه بگیرند، این مسئله کمکی به فعال شدن انجمنهای علمی نمیکند.
نبوی تأکید کرد: نباید شرایط بهگونهای باشد که آنچه موجب میشود «نسلکشی علمی» علیه ما شکل بگیرد، در داخل کشور نیز با اقدامات خودمان تقویت شود و به اقدامات خارجی پیوند بخورد.
وی با بیان اینکه انجمنهای علمی مجموعهای عجیب و غریب و جدا از بدنه دانشگاهی کشور نیستند، گفت: انجمنهای علمی همین استادان دانشگاه، محققان مستقل و خوشنام کشور و فعالان علمی هستند. چنانچه زمینه فعالیت برای آنها فراهم شود، همانطور که عملکرد بینالمللی آنها تاکنون خیرهکننده بوده است، انشاءالله از این به بعد نیز میتوانند نقش مؤثری در عرصه بینالمللی ایفا کنند.
نبوی خاطرنشان کرد: ظرفیت علمی و مدنی انجمنها میتواند در کاهش آثار منفی تحریمها و مقابله با آپارتاید علمی مورد استفاده قرار گیرد، مشروط بر اینکه استقلال آنها به رسمیت شناخته شود و موانع داخلی بر سر راه ارتباط و همکاریهای علمی بینالمللی آنها ایجاد نشود.
دیدگاهتان را بنویسید