بازار؛ گروه کشاورزی: درحالی که به باور کارشناسان، پنیر در اقتصاد جهانی تنها یک محصول غذایی نیست، بلکه بخشی مهم از زنجیره تجارت محصولات لبنی و کشاورزی به شمار می رود که بر اساس تازه ترین گزارش منتشر شده از سوی World’s Top Exports، ارزش خرید پنیر از بازارهای خارجی در سال ۲۰۲۵ به ۵۰.۵ میلیارد دلار رسید.

ارزش خرید پنیر از بازارهای جهانی در ۲۰۲۵ به ۵٠.۵ میلیارد دلار رسید که بیانکر رشد ۱۱.۶ درصدی نسبت به سال ۲۰۲۴ است

درحالی که ارزش واردات در سال ۲۰۲۵ بیش از ۵۰میلیارد دلار بود این رقم در سال ۲۰۲۴ حدود ۴۵.۲ میلیارد دلار بود که نشان می دهد بازار جهانی پنیر طی یک سال ۱۱.۶ درصد رشد کرده است.

از سوی دیگر روند بلندمدت نیز از توسعه قابل توجه تجارت این محصول حکایت دارد. بطوری که در سال ۲۰۲۱ ارزش واردات جهانی پنیر حدود ۳۷ میلیارد دلار بود؛ بنابراین طی پنج سال، ارزش تجارت بین المللی پنیر ۳۶.۶ درصد افزایش یافته است.

این رشد در شرایطی اتفاق افتاده که بازار مواد غذایی جهان در سال های اخیر با مجموعه ای از چالش ها از جمله «افزایش هزینه های تولید، تغییر قیمت خوراک دام، انرژی، حمل و نقل و نوسانات ارزی» مواجه بوده است. بنابراین افزایش ارزش تجارت پنیر تنها بیانگر رشد حجم مصرف نیست و بخشی از آن می تواند ناشی از افزایش قیمت و ارزش واحد محصولات مبادله شده در بازارهای بین المللی باشد.

اروپا؛ مرکز ثقل تجارت جهانی پنیر

طبق این گزارش، مهمترین ویژگی بازار جهانی پنیر در سال ۲۰۲۵، تمرکز شدید تقاضا در اروپا است. کشورهای اروپایی در مجموع ۳۵.۴ میلیارد دلار پنیر از بازارهای خارجی خریداری کرده اند که معادل ۷۰.۱ درصد کل واردات جهانی این محصول است. به عبارت دیگر، از هر ۱۰۰ دلار پنیر که در جهان به بازار کشور دیگری صادر شده، بیش از ۷۰ دلار آن به مقصد یکی از کشورهای اروپایی رفته است.

پس از اروپا، آسیا با سهم ۱۵.۸ درصدی در جایگاه دوم بازارهای واردکننده قرار گرفته است. آمریکای شمالی نیز ۶.۹ درصد از واردات جهانی پنیر را به خود اختصاص داده است. آمریکای لاتین و حوزه کارائیب با ۳.۹ درصد، آفریقا با ۱.۷ درصد و اقیانوسیه با ۱.۶ درصد در رتبه های بعدی قرار دارند.

این توزیع جغرافیایی یک نکته مهم را آشکار می کند: بازار پنیر هنوز به شدت در کشورهای توسعه یافته و اقتصادهای دارای قدرت خرید بالا متمرکز است، اما افزایش تقاضا در برخی کشورهای آسیایی، خاورمیانه ای و آمریکای لاتین می تواند در سال های آینده ساختار بازار را تغییر دهد.

آلمان؛ بزرگترین خریدار پنیر جهان

در بخش دیگری از این گزارش به بررسی کشورهایی که بیشترین واردات را در این حوزه رقم میزنند پرداخته شده است که نشان می دهد: آلمان در سال ۲۰۲۵ با واردات ۶.۹ میلیارد دلاری، بزرگ ترین واردکننده پنیر جهان بوده است. این کشور به تنهایی ۱۳.۶ درصد از کل ارزش واردات پنیر جهان را در اختیار داشته است.

پس از آلمان، فرانسه با ۳.۷ میلیارد دلار در جایگاه دوم قرار دارد. ایتالیا با ۳.۴ میلیارد دلار، بریتانیا با ۳ میلیارد دلار و هلند با حدود ۲.۵۴ میلیارد دلار در رتبه های بعدی قرار گرفته اند.
ترکیب پنج کشور نخست بسیار قابل توجه است؛ زیرا همگی اروپایی هستند و در مجموع ۳۸.۶ درصد از کل ارزش واردات جهانی پنیر را به خود اختصاص داده اند.

۱۵ کشوری که دو سوم تجارت جهانی را در اختیار دارند

از سوی دیگر پس از پنج واردکننده نخست، بلژیک با ۲.۵۳ میلیارد دلار، اسپانیا با ۲.۴ میلیارد دلار، آمریکا با ۱.۷ میلیارد دلار، ژاپن با ۱.۳ میلیارد دلار، مکزیک با ۱.۲ میلیارد دلار و چین با ۱.۱ میلیارد دلار در فهرست بزرگ ترین خریداران پنیر جهان قرار گرفته اند. عربستان سعودی نیز با واردات ۱.۱ میلیارد دلاری در میان بازارهای بزرگ پنیر جهان قرار گرفته است. همچنین اتریش با ۹۸۳ میلیون دلار، سوئد با ۹۶۹.۳ میلیون دلار و یونان با ۸۸۰ میلیون دلار دیگر کشورهای حاضر در این فهرست هستند.

به این ترتیب مجموع واردات ۱۵ کشور نخست معادل ۶۶.۶ درصد کل ارزش واردات جهانی پنیر است. این تمرکز نشان می دهد بازار پنیر برخلاف بسیاری از کالاهای کشاورزی، دارای تعداد محدودی بازار بزرگ و قدرتمند است.
گفتنی است برای صادرکنندگان، چنین تمرکزی یک فرصت و در عین حال یک ریسک محسوب می شود. ورود به بازارهای بزرگ می تواند ارزش صادرات را به سرعت افزایش دهد، اما وابستگی شدید به چند بازار، صادرکنندگان را در برابر تغییر مقررات، تعرفه ها، رکود اقتصادی و تغییر سلیقه مصرف کنندگان آسیب پذیر می کند.

ایران در کجای این بازار قرار دارد؟

در گزارش ارائه شده، ایران در میان واردکنندگان بزرگ پنیر جهان قرار ندارد. با این حال، این موضوع به معنای بی اهمیت بودن بازار پنیر ایران نیست. چرا که ایران خود دارای صنعت لبنیات گسترده و ظرفیت قابل توجه تولید شیر و فرآورده های لبنی است.
از سوی دیگر به کفته تحلیلگران از منظر تجاری، وضعیت ایران را باید در دو سطح بررسی کرد: تولید داخلی و ظرفیت صادراتی؛ به این معناکه ایران برای رقابت در بازار جهانی پنیر نیازمند آن است که از صادرات محصولات خام یا کم ارزش افزوده فاصله گرفته و سهم محصولات فرآوری شده و دارای ارزش افزوده را افزایش دهد. پنیر، به ویژه انواع صنعتی، بسته بندی شده و دارای استانداردهای صادراتی، می تواند بخشی از این مسیر باشد.
از سوی دیگر، بازارهای نزدیک مانند کشورهای همسایه، حوزه خلیج فارس، آسیای مرکزی و برخی بازارهای منطقه ای می توانند برای صادرکنندگان ایرانی جذاب باشند؛ زیرا هزینه حمل و نقل یکی از عوامل تعیین کننده در تجارت محصولات لبنی است.
اما به گفته کارشناسان امر، حضور در بازارهای جهانی تنها با افزایش تولید امکان پذیر نیست. بلکه «استانداردهای بهداشتی، زنجیره سرد، بسته بندی، ماندگاری محصول، ثبات کیفیت، برندینگ و الزامات وارداتی کشورهای مقصد»، از مهم ترین پیش شرط های توسعه صادرات پنیر محسوب می شوند.

رشد خیره کننده برخی بازارهای کوچک تر

یکی از نکات مهم گزارش World’s Top Exports، رشد واردات در برخی بازارهایی است که هنوز سهم بسیار بزرگی از تجارت جهانی ندارند. در میان ۱۰۰ واردکننده اصلی پنیر، یمن با رشد ۹۸.۷ درصدی در رتبه نخست افزایش واردات قرار گرفته است. هند نیز با رشد ۹۵.۶ درصدی در جایگاه بعدی قرار دارد.

خاورمیانه؛ بازاری با ظرفیت رشد بالا

حضور عربستان سعودی در میان ۱۵ واردکننده بزرگ جهان و رشد ۳۵.۶ درصدی واردات ترکیه نشان می دهد منطقه خاورمیانه و پیرامون آن نیز ظرفیت مهمی برای توسعه تجارت پنیر دارد.

نکته قابل تامل اینکه برای کشورهای تولیدکننده پنیر، بازارهای خاورمیانه از این جهت اهمیت دارند که فاصله جغرافیایی با بسیاری از تولیدکنندگان بزرگ اروپایی نسبتا کم است و زیرساخت های حمل و نقل و تجارت مواد غذایی در منطقه نیز امکان توسعه صادرات را فراهم می کند.

پنیر؛ بازاری فراتر از مصرف غذایی

گفتنی است رشد ۳۶.۶ درصدی ارزش تجارت جهانی پنیر طی پنج سال، نشان می دهد این محصول در حال حفظ جایگاه خود در تجارت بین المللی مواد غذایی است. رشد ۱۱.۶ درصدی در سال ۲۰۲۵ نیز بیانگر شتاب گرفتن بازار نسبت به سال قبل است.

با این حال، مهم ترین پیام این آمار، تغییر احتمالی نقشه تقاضاست. اروپا همچنان با اختلاف زیاد بزرگ ترین بازار است، اما رشد چین، هند، ترکیه و برخی بازارهای نوظهور نشان می دهد تقاضا در حال گسترش به خارج از بازارهای سنتی نیز هست.

از سوی دیگر، تمرکز ۶۶.۶ درصدی واردات در ۱۵ کشور بزرگ، نشان می دهد صادرکنندگان همچنان باید بازارهای اصلی را هدف قرار دهند؛ اما در کنار آن، شناسایی بازارهای کوچک تر با نرخ رشد بالا می تواند استراتژی مکملی برای توسعه صادرات باشد.