اقتصاد آنلاین – رجا ابوطالبی: اعلام آتشبس میان ایران و آمریکا، بار دیگر نگاهها را به یکی از حساسترین گلوگاههای انرژی جهان دوخته است؛ تنگه هرمز، آبراهی که نزدیک به یکپنجم تجارت نفت جهان از آن عبور میکند و هر تحول سیاسی یا نظامی پیرامون آن میتواند بازارهای انرژی را دگرگون کند.
اکنون در شرایطی که برخی تحلیلگران معتقدند یکی از انگیزههای اصلی واشنگتن برای حمایت از آتشبس، جلوگیری از انسداد این آبراه بوده، پرسش تازهای در محافل اقتصادی و ژئوپلیتیکی مطرح شده است که آیا ایران میتواند از کشتیهای عبوری از تنگه هرمز عوارض دریافت کند؟
قانون چه میگوید؟
از منظر حقوق بینالملل، پاسخ رسمی به این پرسش منفی است. بر اساس کنوانسیون حقوق دریاهای سازمان ملل (UNCLOS)، آبراههای بینالمللی که برای کشتیرانی جهانی استفاده میشوند، مشمول «حق عبور ترانزیتی» هستند؛ حقی که به کشتیها اجازه میدهد بدون پرداخت عوارض صرفا برای عبور، از این مسیرها استفاده کنند.
تنها هزینههایی که در چنین مسیرهایی قابل مطالبه است، به خدمات مشخصی مانند راهنمایی دریایی، یدککشی یا خدمات بندری مربوط میشود، نه اصل عبور از تنگه. این برداشت، مبنای اصلی مخالفت بسیاری از دولتها و نهادهای بینالمللی با هرگونه طرح اخذ عوارض از تنگه هرمز است.
با این حال، واقعیت ژئوپلیتیک همواره سادهتر از متن قوانین نیست. همانگونه که «سالم علی» کارشناس سیاست و رئیس دانشکده جغرافیای دانشگاه دلاور گفته است، قوانین بینالمللی تا زمانی کارآمدند که بازیگران اصلی به رعایت آنها پایبند بمانند. اما آیا ایران مجاز به پایبندی به این قانون است؟
ایران معاهده را امضا نکرده است
در این میان، یک نکته حقوقی مهم به نفع کشور مطرح میشود. ایران کنوانسیون حقوق دریاها را تصویب نکرده است. از همین رو برخی تحلیلگران معتقدند ایران میتواند استدلال کند که الزامی به تبعیت کامل از این معاهده ندارد.
هرچند رن یانگ، محقق ارشد مرکز سیاست انرژی جهانی دانشگاه کلمبیا، روز پنجشنبه در گفتوگو با برنامه CNBC گفت: بسیار واضح است که ایران قادر به اداره یک باجه عوارض از طریق تنگه هرمز نخواهد بود.
چه چیزی بالاتر از قانون است؟
اهمیت این موضوع زمانی بیشتر شد که دونالد ترامپ در مواضعی جنجالی به نیویورک تایمز اعلام کرد برای پیشبرد سیاست خارجی خود به قوانین بینالمللی نیازی ندارد و صرفا به «اخلاق خود» متکی است. او حتی در یک کنفرانس خبری از تمایل خود برای وضع عوارض توسط ایالات متحده با همکاری ایران بر عبور کشتیها از تنگه هرمز سخن گفت؛ موضعی که نشان میدهد عوارض از تنگهی هرمز به قدری جذاب است که آمریکا میخواهد خود را در آن شریک کند.
فراتر از مباحث حقوقی، موضوع اصلی به توانایی ایران برای اجرای چنین طرحی بازمیگردد. گزارشهای منتشرشده نشان میدهد تهران طی هفتههای اخیر در حال تدوین چارچوبهایی برای اخذ هزینه از کشتیهای عبوری بوده و حتی برخی منابع از مذاکرات غیررسمی درباره عبور امن در برابر پرداخت هزینه خبر دادهاند.
گزارش بلومبرگ نشان میدهد که ایران برای برخی کشورها نظام رتبهبندی تعریف کرده و برای نفتکشها، رقم اولیه مذاکرات حدود یک دلار به ازای هر بشکه نفت تعیین شده است؛ مبلغی که در برخی موارد به یوان یا استیبلکوین پرداخت میشود.
درآمد ایران چقدر میشود؟
حال اگر این رویا به حقیقت بپیوند و ایران با راهاندازی سازوکاری به اخذ عوارض عبور مشغول شود، درآمد حاصل از آن چه مقدار خواهد بود؟
طبق دادههای آژانس بینالمللی انرژی، در سال ۲۰۲۵ به طور متوسط روزانه ۲۰ میلیون بشکه نفت خام و فرآوردههای نفتی از تنگه هرمز عبور کرده است. با در نظر گرفتن یک دلار به ازای هر بشکه، عوارض عبور از تنگهی هرمز ماهانه قریب به ۶۰۰ میلیون دلار برای ایران عایدی خواهد داشت.
دیدگاهتان را بنویسید